Cursus Levensfilosofische thema’s
Nascholing voor geestelijk verzorgers
Veel cliënten van geestelijke verzorgers worstelen met thema’s die algemeen menselijk zijn en die van oudsher bij de mens horen en daarom in elk individueel leven hun rol opeisen.
Er is een rijke traditie van denkers die over deze levensproblemen hebben nagedacht en waaruit we nog steeds kunnen putten. In deze cursus gaan we aan de hand van deze denkers verdieping zoeken in levensfilosofische overwegingen om onze kennis te vergroten en onze verhouding tot het leven verder te verfijnen. Deze verdieping, als zij slaagt, heeft uitwerking in de pastorale gesprekken met cliënten.
Elke bijeenkomst bestaat uit een theoretisch gedeelte waarbij de docent vertelt over de zienswijzen van denkers uit heden en verleden en een praktisch en interactief gedeelte waarbij we aan de hand van concrete casuïstiek van deelnemers over het thema doorpraten.
De cursus betreft de volgende thema’s:
- Eenzaamheid. Iedereen ervaart soms of vaker eenzaamheid, maar wat is het eigenlijk? Welke soorten kunnen we onderscheiden? Is eenzaamheid hetzelfde als alleen zijn? Kunnen we eenzaamheid ook transformeren in iets positiefs? Zo ja, hoe? Aan de hand van Plato en Nietzsche onderzoeken we eenzaamheid.
- Sterfelijkheid. De mens heeft een eindige levenstijd. Deze eindigheid kan aanleiding geven tot wanhoop, angst, berusting en/of tot het zoeken van troost in religieuze voorstellingen. In deze bijeenkomst onderzoeken we aan de hand van denkers als Epicurus, Schopenhauer, Heidegger, Byung Chul Han verschillende verhoudingen tot de eigen dood. Kunnen we ermee in het reine komen?
- Geloof en ongeloof. De mens is een religieus wezen, die zin zoekt in het religieuze.Toch is het niet voor iedereen vanzelfsprekend religiositeit te ontwikkelen, hetgeen kan leiden tot vertwijfeling. Voor velen is het christendom geen begaanbare weg meer. Zijn er andere vormen van contemplatie mogelijk? We onderzoeken dit aan de hand van Kierkegaard, Etty Hillesum en Byung Chul Han.
- Vriendschap en liefde. Relaties met anderen in de vorm van vriendschap en liefde zijn voor de mens belangrijk want verbindend en zingevend. Toch kan er ook veel misgaan in dergelijke relaties. We onderzoeken de aard van vriendschap en het goede gesprek, aan de hand van Aristoteles, Kant en Levinas.
- Gemoedsrust. Er zijn vele moeilijkheden, tegenslagen en hindernissen op het levenspad. In de stoïcijnse filosofie worden handvatten gegeven hiermee om te gaan. Het gaat om het ontwikkelen van een realistisch en ethisch perspectief op het leven en tegelijk van een kosmisch bewustzijn. We onderzoeken teksten van Marcus Aurelius en Epictetus.
- Het mysterie van het leven. Dat de wereld en de kosmos bestaan, is een diep mysterie, evenals dat wij er zelf zijn en ons bewust verhouden tot zelf, wereld en ander. We onderzoeken deze mysteries aan de hand van Wittgenstein, Heidegger en Levinas.
Doelstelling van de cursus is het bereiken van filosofische verdieping in de genoemde levensthema’s die spelen in de praktijk van geestelijk verzorgers.
Opbouw bijeenkomst:
13.30-14.15 opening en college deel 1
14.30-15.15 college deel 2
15.15-15.30 vragen en reacties
15.45-16.45 bespreking casuïstiek
16.45-17.00 evaluatie bijeenkomst en afsluiting
Artikelen/boeken:
Byung Chul Han, Vita Contemplativa, Ten Have, 2022
Marcus Aurelius, Meditaties, Ambo, Amsterdam, 1997
Etty Hillesum, De nagelaten geschriften 1941-1943, Balans, 1986
Arnold Ziegelaar, Meditaties over de dood. jrg. 34 nr. 6: De dood als maatstaf – Filosofie-Tijdschrift
Arnold Ziegelaar, Aardse mystiek, ISVW uitgevers, 2015 (delen)
Arnold Ziegelaar, De wandelaar en zijn schaduw, filosofie van het parareligieuze leven Gompel&Svacina (2025) (delen)
Aanvullende ongepubliceerde teksten van de docent
De docent:
Arnold Ziegelaar (1962) studeerde wijsbegeerte aan de universiteit Leiden. Hij werkte van 2007 tot 2017 als docent godsdienstfilosofie aan de HBO-opleiding voor geestelijk verzorger/pastoraal werk van Hogeschool InHolland. Sindsdien werkt hij als docent filosofie voornamelijk voor de HOVO (Hoger Onderwijs voor Ouderen). Hij heeft vele collegereeksen gegeven over filosofische en levensbeschouwelijke onderwerpen. Hij volgde een opleiding tot socratisch gespreksleider. Voor de SKGV verzorgde hij eerder een nascholingscursus over zingeving. Hij is auteur van boeken en artikelen op het gebied van filosofie, kunst en levensbeschouwing. Zijn laatste boek is uit 2025 De wandelaar en zijn schaduw handelt over een mystieke levenshouding gericht op het bestaan zelf voor mensen die geen traditionele religie aanhangen. Meer informatie: www.arnoldziegelaar.nl
Data voorlopig:
21-4; 5-5;12-5;19-5; 26-5;3-6;2-6-2026
Tijd: 13.30-17.00
Aantal contacturen: 6×3,5=21 uur
Voorbereiding elke bijeenkomst: 1-2 uur
Plaats: Remonstrantse kerk te Haarlem (onder voorbehoud)
Aanmelding en informatie: arnoldziegelaar@online.nl
De weg van het mensenleven, een filosofisch onderzoek naar zin
Deze cursus is geaccrediteerd door: Stichting Kwaliteitsregister Geestelijk Verzorgers (ID nummer: 329927) en wordt gegeven op vrijdagmiddagen 20 en 27 september, 4 oktober en 11 oktober 2019 van 13.30-17.00.
https://www.pe-online.org/public/OpleidingDetail.aspx?courseID=329927&pid=578
Informatie en aanmelding: arnoldziegelaar@online.nl
‘Zingeving’ is een veel gehoord woord in verband met de taak van de geestelijk werker. Toch zijn de begrippen ‘zin’ en ‘zingeving’ enigszins vaag en ongrijpbaar, ze worden vaak niet helder gedefinieerd. In deze cursus onderzoeken we wat we kunnen verstaan onder ‘zin’ en ‘zingeving’ vanuit filosofische en theologische perspectieven. We vragen op welke manieren we zin geven en zin ervaren en hoe de geestelijk werker ervaringen van zin kan bevorderen. Tegenwoordig moeten mensen hun leven steeds meer op eigen kracht zin geven, omdat er voor velen geen in een gemeenschap gedeeld zingevingskader is. Een individueel mens is daartoe niet altijd in staat. Veel mensen, die ouder worden, naasten verliezen en in zorginstellingen terecht komen, ervaren zinverlies en zinloosheid. In deze cursus proberen we de ervaring van zin en van zinloosheid beter te begrijpen, zodat we beter voorbereid zijn om met zingevingsproblemen om te gaan. Ervaring van zin kan bijvoorbeeld ontstaan door het hebben van een levensdoel, van goede relaties, het doen van dingen die vreugde geven. Verder zijn van belang: vorming of actualisering van een levensbeschouwing, koesteren van religieuze ervaringen en andere belangrijke levenservaringen, koestering en reflectie op en herinnering van de levensloop om een levensverhaal te vormen. We kunnen denken aan het delen en bespreken van levensverhalen en -ervaringen, van kunstwerken, van filosofische inzichten. Ook de exploratie van de eigen levensbeschouwelijke positie van de geestelijk werker (levensbeschouwelijke hermeneuse) is van belang om het zingevend vermogen ervan in te zetten in pastorale situaties.
Deze cursus wordt gegeven vanuit een algemeen levensbeschouwelijk en filosofisch standpunt, en is dus zowel geschikt voor christelijke als voor humanistische geestelijk werkers.
Opbouw 4 bijeenkomsten (omgeving Haarlem) 13.30-17.00:
- Zin, zingeving en zingevingskaders (25-1-2019). Formulering eigen zingevingskader en hermeneuse kader van medestudent.
13.30-15.15 hoorcollege met interactie (+ 15 min. Pauze): filosofische inleiding
15.15-16.00 in groepjes uiteen voor formulering
16.00-16.45 gemeenschappelijke bespreking resultaten groepjes,
16.45-17.00 evaluatie en leermomenten eerste bijeenkomst, opdracht voor volgende bijeenkomst
- 5-dimensionaal model van zingeving (1-2-2019), zelfontplooiing, vriendschap en schoonheid nader bekeken. Formulering eigen ontwikkeling/obstructies.
13.30-15.15 hoorcollege met interactie: 5–dimensionaal model van zingeving, denken over vrijheid, vriendschap en schoonheid
15.15-16.00 in groepjes uiteen voor toepassing model
16.00-16.45 gemeenschappelijke bespreking resultaten groepjes
16.45-17.00 evaluatie en leermomenten tweede bijeenkomst, opdracht voor volgende bijeenkomst
- De ervaring van zinloosheid en eindigheid (8-2-2019). Eigen verhouding tot deze ervaringen.
13.30-15.15 hoorcollege met interactie: de ervaring van zinloosheid: nihilisme, absurdisme. Denken over eindigheid en dood in relatie tot zin.
15.15-16.00 in groepjes uiteen voor onderlinge bespreking thema’s
16.00-16.45 gemeenschappelijke bespreking resultaten groepjes
16.45-17.00 evaluatie en leermomenten derde bijeenkomst, opdracht voor volgende bijeenkomst
- Hedendaagse spirituele visies op zingeving (15-2-2019). Formulering van eigen spiritualiteit die in relatie met cliënt kan worden ingezet.
13.30-15.15 hoorcollege met interactie: wat is religie? Een filosofisch perspectief. Traditionele en nieuwe vormen. Voorbeelden: middeleeuwse mystiek, hedendaagse spiritualiteit (bv. Jager, Duintjer)
15.15-16.00 in groepjes uiteen voor onderlinge bespreking thema’s
16.00-16.30 gemeenschappelijke bespreking resultaten groepjes
16.30-17.00 evaluatie en leermomenten vierde bijeenkomst en geheel, eindopdracht
Kosten: € 300,- incl. BTW
Literatuur:
- Victor Frankl, The search for meaning
- Terry Eagleton, De zin van het leven, Atlas, Amsterdam, 2008
- Arnold Ziegelaar, Zingevingskaders, een inleiding
- Paul Tillich, De moed om te zijn. Bijleveld
- Fragmenten Soren Kierkegaard, De ziekte ten dode (over de vertwijfeling)